Majeranek – właściwości zdrowotne i zastosowanie w kuchni

Majeranek to zioło o działaniu rozkurczowym, przeciwbakteryjnym i udrażniającym drogi oddechowe, a w kuchni nadaje potrawom korzenny, lekko gorzki aromat. W artykule znajdziesz konkretne informacje o składzie, formach stosowania i bezpieczeństwie.

Czym jest majeranek i skąd pochodzi?

Majeranek ogrodowy (Origanum majorana L.) pochodzi z basenu Morza Śródziemnego, a dziko rośnie też w północnej Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie oraz w Indiach, gdzie bywa uznawany za świętą roślinę. W Polsce uprawia się go jako roślinę jednoroczną, która osiąga zwykle 30–50 cm wysokości. Funkcjonuje pod wieloma nazwami – ziele kiełbasiane, majeran ogrodowy, lebiodka majeranek, kiełbaśnik, kołdunowe ziele, majoran i marjanek. Kwitnie od lipca do pierwszych przymrozków, tworząc różowobiałe kwiaty, a przy okazji wabi pszczoły i motyle.

Jak odróżnić majeranek od oregano?

Obie rośliny należą do rodzaju lebiodka, ale majeranek nie jest tym samym co oregano. Najłatwiej odróżnić je w okresie kwitnienia, ponieważ mają zróżnicowane kwiatostany. Dodatkowo majeranek ma charakterystyczny, silnie balsamiczny zapach i korzenny, nieco gorzki smak.

Jak uprawiać majeranek?

Roślina ta lubi słońce, żyzną i przepuszczalną glebę oraz częste spulchnianie podłoża. Potrzebuje regularnego nawadniania i zraszania, dlatego przy uprawie przydają się konewka o sporej pojemności oraz rękawice ogrodowe. Zbiór wykonuje się przed pierwszym kwitnieniem, czyli w czerwcu, a drugi raz na przełomie sierpnia i września, zanim roślina ponownie zakwitnie. Majeranek można też hodować w doniczce na słonecznym parapecie.

Jakie substancje aktywne zawiera majeranek?

W liściach i kwiatach majeranku znajdują się m.in. cynk, mangan, taniny, flawonoidy, witaminy A i C, karoten oraz rutyna. Surowiec zawiera również katechiny, garbniki, fitoncydy i sole mineralne. Olejek eteryczny stanowi około 3% składu rośliny, a w łodygach kwiatowych jego zawartość mieści się w przedziale 1–2%. Główne składniki olejku to terpinen, terpinenol, terpineol i borneol.

Do związków fenolowych odpowiedzialnych za działanie antyoksydacyjne należą:

• karwakrol i eugenol,
• kwas askorbionowy,
• kwas ursolowy, kwas karnozowy i karnozol,
• kwas rozmarynowy i kwas kawowy.

W 10 g suszonego majeranku znajduje się sporo składników mineralnych i witamin, co ilustruje poniższa tabela.

Zawartość wybranych związków różni się w zależności od sposobu uprawy.

Jak majeranek wpływa na zdrowie?

Majeranek wykazuje wiele udokumentowanych właściwości ważnych dla organizmu, w tym:

• działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe,
• działanie przeciwbólowe i rozkurczowe,
• działanie redukujące obrzęk i moczopędne,
• działanie wykrztuśne i udrażniające drogi oddechowe,
• działanie uspokajające i ułatwiające zasypianie.

Zawarte w olejku substancje hamują enzym cyklooksygenazę-2 (COX-2), co ogranicza proces zapalny. Dzięki temu roślina znajduje zastosowanie w łagodzeniu wielu dolegliwości.

Jak wspomaga trawienie i wątrobę?

W dolegliwościach żołądkowo-jelitowych majeranek działa rozkurczowo i wiatropędnie, łagodzi wzdęcia oraz bóle brzucha. Pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego i pepsyny, co przyspiesza trawienie ciężkostrawnych potraw. Z tego powodu bywa pomocny w niestrawności i wspierająco przy zgadze.

Ekstrakty z majeranku mają działanie przeciwwrzodowe i chronią śluzówkę przewodu pokarmowego. Roślina wykazuje także właściwości hepatoprotekcyjne, więc wspiera wątrobę. Niektóre badania wskazują na zdolność obniżania poziomu cukru we krwi, co może mieć znaczenie u osób z cukrzycą. Warto przechowywać susz w szczelnym pojemniku, aby nie tracił aktywności leczniczej.

Jak stosować go na kaszel, katar i zatoki?

Majeranek sprawdza się w infekcjach dróg oddechowych, zwłaszcza przy katarze, kaszlu i zapaleniu zatok. Inhalacje z olejku eterycznego udrażniają nos i zatoki oraz rozrzedzają zalegającą wydzielinę. Sprawdza się zarówno przy kaszlu suchym, jak i mokrym, choć najwięcej korzyści daje przy kaszlu mokrym dzięki działaniu wykrztuśnemu.

Maść majerankową aplikuje się 2–4 razy dziennie wokół nozdrzy, co zmniejsza obrzęk śluzówki podczas kataru.

Maść majerankową stosuj wyłącznie wokół nozdrzy, nie na błonę śluzową nosa, ponieważ może to zahamować usuwanie wydzieliny.

Napar przygotujesz, zalewając 2–3 łyżki suszu szklanką wrzątku i pozostawiając do zaparzenia na 10–15 minut. Pije się go 2–3 razy dziennie, a po przestudzeniu można dodać miód i cytrynę. Napar może też służyć jako płukanka na ból gardła lub baza domowego syropu z majeranku.

Jak oddziałuje na serce, skórę i układ nerwowy?

Dla układu krążenia majeranek ma działanie przeciwpłytkowe i kardioprotekcyjne. Związki fenolowe zawarte w roślinie pomagają neutralizować wolne rodniki, a olejki eteryczne mogą wspierać zapobieganie miażdżycy. Mechanizm ochronny może wynikać z hamowania produkcji tlenku azotu i utleniania lipidów w tkankach serca. Badania na zwierzętach wykazały zmniejszenie stresu oksydacyjnego po zawale serca.

W pielęgnacji skóry olejek z majeranku bywa stosowany przy trądziku, ponieważ działa przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. Wspomaga też ziarninowanie oraz bliznowacenie uszkodzonej skóry, a dodatkowo wzmacnia cebulki włosów. Przy stosowaniu zewnętrznym konieczna jest ochrona przed słońcem, bo ziele może działać fotouczulająco.

Majeranek zmniejsza niepokój i ułatwia zasypianie. Pomocne są kąpiele w naparze z majeranku albo masaże olejem majerankowym. Płyn z naparu nadaje się również do przemywania ran, odparzeń i blizn.

Ekstrakt z majeranku zawiera hesperetynę i hydrochinon, które hamują migrację oraz inwazję komórek rakowych. W badaniach laboratoryjnych obserwowano działanie antyproliferacyjne i cytotoksyczne wobec komórek raka piersi oraz mięsaka włóknistego. Nie zastępuje to terapii onkologicznej, ale może mieć znaczenie wspierające.

Jak wykorzystać majeranek w kuchni?

Majeranek to jedna z najbardziej charakterystycznych przypraw polskiej kuchni, choć wywodzi się z diety śródziemnomorskiej. Pasuje do potraw mięsnych, strączkowych i kapuścianych, a w diecie niskosodowej bywa wartościowym zamiennikiem soli.

Do jakich potraw pasuje?

Najczęściej dodaje się go do:

• zup z fasoli i grochu,
• żurku i barszczu czerwonego,
• rosołu i kapuśniaka,
• bigosu oraz dań z wieprzowiny i wołowiny,
• sosów i marynat, w tym sosów na bazie wina.

Jak dawkować i kiedy dodawać?

Suszone ziele warto przed użyciem rozetrzeć w moździerzu lub młynku, aby uwolnić olejki eteryczne. Dodaje się je pod koniec gotowania, bo wysoka temperatura osłabia smak i część właściwości prozdrowotnych. W marynatach do mięs i ryb można łączyć je z czosnkiem, pieprzem i zielem angielskim.

Jakie są przeciwwskazania i środki ostrożności?

Majeranek jest stosunkowo bezpieczny, ale spożywany w nadmiernych ilościach lub przez długi czas może szkodzić. Osoby z obniżonym ciśnieniem krwi oraz pacjenci z zakrzepicą powinni zachować szczególną ostrożność. U niektórych nadmiar wywołuje bóle głowy i działa depresyjnie na układ nerwowy.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą stosować majeranek w umiarkowanych ilościach, ale nie powinny go nadużywać. Dzieciom do 5. roku życia nie podaje się dużych ilości, a maści majerankowej nie stosuje się u niemowląt poniżej 1. roku życia. Może wystąpić także uczulenie na majeranek.

Spożywanie majeranku w nadmiarze i przez dłuższy czas może powodować bóle głowy oraz nadmierne oddziaływanie na układ nerwowy.

Przy stosowaniu zewnętrznym unikaj ekspozycji na słońce, ponieważ roślina może wywołać podrażnienia i przebarwienia.